“Dít is waarvoor ik geofysica heb gestudeerd”

Mozaïek aan datapunten

Johannes toont zijn computerscherm, vol bolletjes, stipjes en vakjes over de landkaart van Amsterdam en omgeving. Op al deze plekken zijn echo’s gemaakt van de ondergrond. De geluidsgolven gaan de grond in, weerkaatsen op aardlagen en worden opgevangen door kleine wit-oranje meetkastjes. Op het toppunt liepen er zo’n 120 mensen rond voor dit onderzoek, schat Johannes in. Hij was de spin in het web en de smeerolie van het project. “Ik praatte met de uitvoerend aannemer over de voortgang, met betrokkenen zoals bewoners, boeren en instanties over vergunningen en toestemming, bewaakte de veiligheid, zorgde dat het financieel klopte, dat het efficiënt verliep en dat de datakwaliteit geborgd werd”, schetst hij zijn werkzaamheden. “Een scala aan betrokkenen die állemaal moesten weten wat we van plan waren.”

Schotgatseismiek en andere technieken

Voor die echo’s van de ondergrond werden in de metropoolregio Amsterdam verschillende technieken gebruikt. Voor de allerbeste data van de ondergrond in het buitengebied plaatste het team seismische ladingen op 20 meter diepte in de grond, met lange buizen via een kleine boorinstallatie achterop een tractor. Die werden vervolgens ontstoken. Schotgatseismiek heet dit. “Voor het buitengebied, op weilanden en akkers de ideale techniek”, aldus Johannes. “We moesten natuurlijk wel toestemming hebben van de boeren, zo’n 300 in totaal. Dat verliep soepel.”

Aardwarmtevriend Cees

Een van die boeren in het gebied is een echte aardwarmtevriend. Cees Hogenhout uit Ouderkerk aan den Amstel stelde al eerder zijn erf beschikbaar als boorlocatie. In het najaar van 2025 maakte hij ruimte voor het tijdelijke kantoor voor het seismisch onderzoek. Het werd een werkplaats van formaat met kantoorunits en parkeerplaatsen voor alle medewerkers. Johannes: “Ga in Amsterdam maar eens zo’n grote kantoorruimte huren voor een acceptabele prijs. We zijn blij dat we aardwarmtevrienden zoals boer Cees hebben!”

Dwars door Amsterdam

Voor het onderzoek in de meer kwetsbare en dichtbebouwde binnenstad, met historische grachtenpanden, monumenten en kademuren, moest een andere techniek worden gebruikt. Hiervoor werden vrachtwagens ingezet, met een trilplaat aan de onderzijde: vibroseis voertuigen. Die kamden, vaak in de nachtelijke uren, het stedelijk gebied uit en stopten om de 20 meter om trillingen de bodem in te sturen en weer op te vangen. Een minuutje trillen en dan weer door. Dwars over de Dam, door de smalle straten en langs de grachten trok de opvallende stoet door nachtelijk Amsterdam.

Omgaan met vragen

“Dat gaat niet onopgemerkt, mensen kunnen ervan wakker worden. Mensen wérden ervan wakker”, vertelt de geofysicus. Daarom zijn de omwonenden op allerlei manieren meegenomen in het onderzoek. In totaal zijn zo’n 140.000 bewonersbrieven rondgestuurd. Er was een schade- en klachtenprotocol en een telefoonnummer dat mensen 24 uur per dag konden bellen. En vragen kwamen er. Of mailtjes in caps lock met ‘ga weg met je trilwagen’. Johannes: “Ergens logisch, als zo’n trillende vrachtauto ’s nachts voor je deur staat. Je wordt wakker en bent bezorgd en je hebt even die SCAN informatiebrief niet helemaal scherp.”

Sommige omwonenden wilden liever telefonisch te woord worden gestaan. De aannemer en het team gaven hier uiteraard gehoor aan. “We gaven dan een uitleg over wat we aan het doen waren en hoelang het nog duurde. En daarna het leuke verhaal: dat we dit doen voor de ontwikkeling van aardwarmte in het gebied.” Johannes ervoer dat de meeste mensen, meer dan 90 procent schat hij, van links tot rechts, begrip hebben voor het seismische onderzoek. “Aardwarmte wordt gedragen; in de regel hebben we een gunfactor.” En als het sentiment in een bepaald gebied toch even anders is, kon het team ook besluiten de betreffende straat in de nacht even over te slaan en later mee te nemen in het onderzoek.

Leuk om in het veld te zijn

Johannes was door zijn taken en verantwoordelijkheden minder in het veld dan eerder in zijn loopbaan, toen hij dergelijk seismisch onderzoek meer praktisch uitvoerde. “Maar als het lukte, probeerde ik wel in het veld te zijn, ook om toe te zien op de veiligheid en de kwaliteit. Bovendien is het leuk en goed om met alle onderzoekers samen te werken.”

Interessant en intensief

Al met al was het een ‘mega interessant’ en ‘mega stressvol’ project, blikt hij terug. Het waren lange dagen. “En ’s nachts, als het nachtwerk door de stad begint, ben je natuurlijk ook alert.” De combinatie van de activiteiten, de complexiteit, de omvang, de hectiek en de verantwoordelijkheden maakten dit project voor Johannes ultiem. “Dit is waarvoor ik geofysica heb gestudeerd.” En alsof het niet intensief genoeg was, werd hij eind oktober – midden in het onderzoek – ook nog vader, meldt hij stralend. Voordeel: hij kon, wanneer zijn kersverse zoon in het donker van de nacht naar bioritme zocht, meteen zijn telefoon checken of er nog nieuws was van de trilwagens.

Alle data verzamelen en analyseren

Inmiddels zijn alle seismische data uit de ondergrond verzameld. “Ik ben heel tevreden over de uitvoering van het onderzoek”, concludeert de geofysicus. In zijn algemeenheid is er potentie voor aardwarmte in Amsterdam en omstreken. Maar de echte onderzoeksresultaten worden pas later verwacht. Zijn aardwarmtecollega en naamgenoot Johannes Rehling ontfermt zich over de enorme hoeveelheid data, uit ál die meetkastjes, die de komende maanden gecategoriseerd, verwerkt en geanalyseerd worden.